Dlaczego złe rzeczy spotykają dobrych ludzi?

Większość osób, które wpisują to pytanie, nie ma na myśli abstrakcyjnego zadania filozoficznego. Mają na myśli konkretną osobę — kogoś, kto naprawdę był dobry, naprawdę próbował, naprawdę się starał, i naprawdę dostał coś, na co nikt nie powinien dostać. Rodzic z chorobą terminalną. Dziecko zabite przez pijanego kierowcę. Przyjaciel, który nigdy nikogo nie skrzywdził, i którego rak złamał w pół roku.

Ta strona próbuje wziąć to na serio. Nie zaczyna od "taka jest wola Boża," nie zaczyna od "musiało coś być na rzeczy," i nie udaje, że ma na to czyste filozoficzne rozwiązanie. Bierze pytanie poważnie i opisuje, co chrześcijaństwo, w swojej najtrzeźwiejszej warstwie, faktycznie mówi.

W polskim kontekście to pytanie często niesie ze sobą dodatkowe brzemię. Wiele rodzin słyszało po pogrzebach albo wypadkach jakąś wersję "to za grzechy," "to próba," "Bóg ma w tym swój plan." Te zdania, nawet jeśli kogoś gdzieś pocieszyły, dla wielu osób są tym, co na zawsze rozdzieliło ich od idei Boga. Ta strona ich nie powiela.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Krzyż to chrześcijański skrót na tę egzekucję — publiczne rzymskie zabicie Jezusa około 30 r. n.e.
• Zmartwychwstanie to chrześcijańska teza, że Jezus po swojej egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później przez wielu nazwanych z imienia świadków.
• Grzech, w chrześcijańskim słowniku, nie jest tylko niegrzecznym zachowaniem. To szersza kondycja niedopasowania do tego, jak rzeczy miały być.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci.
• Paweł był wczesnym chrześcijańskim przywódcą, który napisał około jednej trzeciej Nowego Testamentu.

Krótka, szczera odpowiedź

Chrześcijaństwo nie twierdzi, że dobrzy ludzie są chronieni przed złem. Mówi coś innego i mocniejszego: że świat jest pęknięty na poziomie, którego nie da się rozdzielić po zasługach, i że odpowiedzią Boga na to pęknięcie nie była lepsza filozofia, tylko wejście w nie osobiście. Jeśli chcesz konkretu — jest jedna konkretna data i miejsce, w którym Bóg pokazał, co robi z bólem niezawinionym.

"Coś musiało być na rzeczy" — co chrześcijaństwo właściwie z tym robi

To jest stara intuicja i Biblia ją bezpośrednio rozbija. W jednej z Ewangelii uczniowie Jezusa widzą człowieka niewidomego od urodzenia i pytają coś, co wielu polskich czytelników słyszało w tysiącu innych form: "Rabbi, kto zgrzeszył, że się urodził niewidomy — on czy jego rodzice?" Logika pytania jest jasna: skoro coś złego się dzieje, ktoś musiał na to zasłużyć.

Jezus odpowiada krótko i ostro: "Ani on nie zgrzeszył, ani jego rodzice." Po prostu — nie. To nie ten mechanizm.

W innej Ewangelii ktoś przychodzi do Jezusa z dwoma świeżymi tragediami: rzymski namiestnik Piłat właśnie zabił grupę galilejskich pielgrzymów, a wieża w okolicy Jerozolimy zwaliła się i zabiła osiemnastu osób. Jezus pyta retorycznie: "Czyż myślicie, że ci Galilejczycy byli większymi grzesznikami niż inni mieszkańcy Galilei, że to ucierpieli? Bynajmniej, powiadam wam... Albo myślicie, że owych osiemnastu, na których zwaliła się wieża w Siloe i zabiła ich, było większymi winowajcami niż wszyscy ludzie mieszkający w Jerozolimie? Bynajmniej." Mechanizm jak ktoś cierpi, to zasłużył zostaje obalony przez samego Jezusa w pierwszym wieku. Nie jest nowoczesnym wynalazkiem.

To znaczy konkretnie tyle: jeśli słyszysz, że to, co spotkało twojego ojca, musiało być za coś, nie ma to nic wspólnego z tym, co naucza Jezus. To pochodzi z innego źródła — z ludzkiej potrzeby znalezienia sensu w bólu kosztem prawdy.

Świat jest pęknięty na poziomie, który nie chodzi po zasługach

Chrześcijaństwo opisuje świat, w którym żyjemy, jako zepsuty. Nie znaczy to, że jest beznadziejny ani że nie ma w nim piękna. Znaczy to, że jest na takim poziomie nie do końca tym, czym miał być — i że to pęknięcie sięga w fizykę, w biologię, w społeczeństwa, w psychikę. Tornado nie wybiera, kogo zabije. Komórka rakowa nie sprawdza, czy ktoś chodził na różaniec. Pijany kierowca uderza w samochód, w którym jechał ktoś dobry, nie dlatego, że dobroć przyciąga karę, tylko dlatego, że konsekwencje cudzych decyzji uderzają w przypadkowych ludzi.

Paweł, w liście do chrześcijan w Rzymie pisanym około 57 r. n.e., ujął to obrazowo: "Stworzenie z upragnieniem oczekuje objawienia się synów Bożych... gdyż całe stworzenie aż dotąd jęczy i wzdycha w bólach rodzenia." Obraz jest taki: świat sam wie, że nie jest taki, jaki miał być.

To jest poważnie inne stanowisko niż "taka była wola Boża." Nie mówi, że to, co cię spotkało, jest częścią boskiego planu. Mówi, że to, co cię spotkało, jest skutkiem tego, że żyjemy w świecie, w którym pęknięcie sięga głębiej niż konkretne decyzje.

Co chrześcijaństwo robi z bólem niezawinionym

Tu zaczyna się ruch, który tę tradycję odróżnia od czystej filozofii. Chrześcijaństwo nie podaje teoretycznego rozwiązania problemu zła. Podaje historyczne wydarzenie w odpowiedzi.

Konkretne wydarzenie wygląda tak: jeden dobry człowiek, który nikomu nic nie zrobił, został niesprawiedliwie aresztowany, niesprawiedliwie osądzony przez religijnych przywódców, przekazany rzymskiemu namiestnikowi, niesprawiedliwie skazany, torturowany i zabity przez metodę zarezerwowaną dla niewolników i buntowników. Chrześcijaństwo twierdzi, że ten dobry człowiek był Bogiem w ludzkiej postaci.

To nie jest dekoracja. To centralny punkt chrześcijańskiej odpowiedzi na pytanie czemu źli ludzie tak łatwo krzywdzą dobrych? Bóg, który stworzył ten świat, nie został poza nim, kiedy ten świat zaczął ranić niewinnych. Wszedł w te same okoliczności i dał się temu samemu mechanizmowi przejść po sobie.

Chrześcijaństwo nie mówi: Bóg widzi twoje cierpienie z góry. Mówi: Bóg sam przez to przeszedł. To są dwa zupełnie różne stwierdzenia, i polski czytelnik, który słyszał wiele wersji pierwszego, zasługuje, by usłyszeć drugie.

Wszystko ma sens — nie tak

Tu jest kolejne miejsce, w którym polski uchwyt na chrześcijaństwo często wymaga doprecyzowania. Słyszy się czasami wersety w stylu "wszystko obraca się na dobre tym, którzy miłują Boga." Jest taki fragment u Pawła. Najczęściej cytuje się go w pół zdania, i to półzdaniowy cytat zrobił wiele szkód.

Pełny fragment, w liście do chrześcijan w Rzymie, brzmi tak: "Wiemy też, że Bóg z tymi, którzy Go miłują, współdziała we wszystkim dla ich dobra." Różnica między "wszystko jest dobre" a "Bóg działa we wszystkim dla dobra" jest poważna. Pierwsze zdanie jest fałszywe i okrutne. Drugie zdanie nie mówi, że rak był dobry. Mówi, że Bóg jest obecny nawet w raku i z niego coś może wyprowadzić — nie na zasadzie wymówienia, że było tak, jak miało być, tylko na zasadzie nieprzepuszczenia, że tym ma się wszystko skończyć.

To jest opis, w którym ból zostaje uznany za ból, a nadzieja zostaje umieszczona dalej niż objawy. Nie wymaga od ciebie, żebyś się ze złem pogodził. Wymaga, żebyś nie uznał go za ostatnie słowo.

Hiob — historia, której polski Kościół nie cytuje na pogrzebach, a powinien

W Starym Testamencie jest jedna księga, która zajmuje się dokładnie tym pytaniem. Księga Hioba — pisana prawdopodobnie sześć do dziesięciu wieków przed Chrystusem — to długi poemat o człowieku, który był sprawiedliwy i który stracił wszystko: dzieci, majątek, zdrowie.

Trzech przyjaciół Hioba próbuje go pouczyć tym samym mechanizmem, który polski katolik zna z pogrzebów: coś musiałeś zrobić, musisz się ukorzyć, nie buntuj się. Hiob ich odpędza. Krzyczy na Boga przez około czterdzieści rozdziałów. Zarzuca Bogu niesprawiedliwość. Zostaje w tej rozmowie do końca.

Gdy Bóg wreszcie odpowiada, robi coś zaskakującego: nie tłumaczy się Hiobowi. Nie daje listy powodów, dla których to się stało. Nie potwierdza diagnozy przyjaciół. Mówi za to coś innego — przez około cztery rozdziały zadaje Hiobowi serię pytań, których celem nie jest go zawstydzić, tylko pokazać, że istnieje rzeczywistość ogromnie większa niż jego własna perspektywa. I na końcu wprost karci jego trzech przyjaciół, że "nie mówili o Mnie tak słusznie, jak mój sługa Hiob."

To znaczy: Bóg w tej księdze nie pochwala religijnych formułek, które tłumaczą cudze cierpienie. Pochwala człowieka, który krzyczy. Polski Kościół rzadko cytuje to publicznie. Powinien.

Czego mam się trzymać, jeśli jestem w środku tego teraz

Kilka rzeczy, które chrześcijaństwo nie mówi o twoim konkretnym bólu, a o których warto wiedzieć:

• Nie mówi, że twój ból jest karą.
• Nie mówi, że gdybyś miał wystarczająco wiary, ból by zniknął.
• Nie mówi, że twoja złość na Boga jest grzechem. Sam Hiob, sam Jeremiasz, sam Habakuk, sam Jezus na egzekucji — wszyscy mówili Bogu w twarz pretensje. Strona "Czy można być złym na Boga?" zajmuje się tym wprost.
• Nie mówi, że masz przestać czuć to, co czujesz i być wdzięczny.

To, co mówi, brzmi tak: jest z tobą obecność, którą możesz prosić, by się dała znać. Paweł, pisząc do chrześcijan w Koryncie w pierwszym wieku, ujął to tak: "Błogosławiony Bóg... Ojciec miłosierdzia i Bóg wszelkiej pociechy, Ten, który nas pociesza w każdym naszym utrapieniu."

A ostatnia księga Biblii, pisana na samym końcu pierwszego wieku, kończy chrześcijański opis przyszłości tym obrazem: "I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci już odtąd nie będzie. Ani żałoby, ni krzyku, ni trudu już nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły." Sens nie jest taki, że ból teraz znika. Sens jest taki, że ma swój koniec — i że Bóg sam go ociera.

A teraz?

Jeśli czytałeś to z miejsca, w którym pytanie nie jest abstrakcyjne — chodzi o konkretną osobę, konkretne wydarzenie, konkretną stratę — możesz o tym powiedzieć. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Pan lub Pani niczego nie musi deklarować, żeby zacząć. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Jeśli to, co czytasz, idzie w stronę myśli o odebraniu sobie życia — zadzwoń na bezpłatny Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym: 116 123. Jeśli jesteś osobą do 18. roku życia — Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111. Te numery są bezpłatne i czynne.

Skąd to się bierze w Biblii

• Jan 9,1–3 — Jezus rozbija mechanizm kto zgrzeszył, że ten człowiek tak cierpi
• Łukasz 13,1–5 — Jezus o ofiarach Piłata i ofiarach zawalonej wieży
• Hioba 38,1–4 — odpowiedź Boga Hiobowi, która nie tłumaczy bólu, ale pokazuje skalę
• Rzymian 8,28 — pełna wersja: "Bóg z tymi, którzy Go miłują, współdziała we wszystkim dla ich dobra"
• 2 Koryntian 1,3–4 — "Ten, który nas pociesza w każdym naszym utrapieniu"
• Apokalipsa 21,3–4 — "otrze z ich oczu wszelką łzę"