Czy wątpienie jest w porządku?

Zwykle nikt nie wpisuje tego pytania bez powodu. Coś się wydarzyło — pogrzeb, który nie zagrał tak, jak miał zagrać, kazanie, którego już nie da się wziąć na serio, książka, kolega, własna myśl, która wraca i się nie daje uciszyć — i nagle to, co wcześniej trzymało, nie trzyma. Pytasz, czy to jeszcze wolno. Czy to grzech. Czy to znaczy, że już odpadłeś.

Ta strona nie próbuje cię zawrócić ani wystraszyć. Opisuje, co chrześcijaństwo właściwie robi z wątpieniem — i czemu to nie to samo, co odejście od wiary.

W polskim kontekście jest tu jeszcze jedna warstwa. Wielu ludzi wyrosło w wersji wiary, w której wątpienie było problemem do natychmiastowego stłumienia: "nie myśl o tym," "odmów różaniec," "to są podszepty," "chodź do spowiedzi i przestań." Jeśli z takiego miejsca przychodzisz, masz dobry powód, by sądzić, że wątpienie jest czymś, czego nie wolno powiedzieć głośno. Sama Biblia tego nie potwierdza. Pełno w niej ludzi, którzy mówią Bogu w twarz, że tracą grunt.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci, dziś część Nowego Testamentu.
• Psalmy to długi zbiór 150 modlitw i poematów ze Starego Testamentu — wśród nich wiele tekstów rozpaczy i skargi.
• Wiara, w chrześcijańskim słowniku, nie jest synonimem pewności. Jest słowem oznaczającym zaufanie — coś, co działa nawet wtedy, gdy człowiek nie wie wszystkiego i nie czuje wszystkiego.
• Apostołowie to tytuł, którego pierwsi chrześcijanie używali na określenie małej grupy przywódców, których Jezus osobiście wysłał, by nauczali.

Krótka, szczera odpowiedź

Tak — chrześcijańska tradycja nie zakazuje wątpienia. Bardzo wiele postaci, które najgłośniej się w tej tradycji rozpisały, samych go doświadczało, mówiło o nim Bogu w twarz i nie zostało za to ukaranych. Wątpienie jest najczęściej znakiem, że ktoś naprawdę pomyślał, a nie znakiem, że odpadł.

Wątpienie nie jest tym samym co niewiara

Te dwa słowa są w polskiej rozmowie często mieszane, ale chrześcijaństwo historycznie je odróżniało.

Niewiara to decyzja: "nie ufam," "nie chcę tego," zamknięcie. Wątpienie to pytanie: "czy to jest prawda?" — często z bólem, często z tęsknotą, by jednak było. Wątpienie ma w sobie ruch w stronę odpowiedzi; niewiara go nie ma.

Jest scena w jednej z Ewangelii, w której ojciec przyprowadza Jezusowi chore dziecko i mówi: "Wierzę, zaradź memu niedowiarstwu!" — to znaczy "ufam ci, ale moje zaufanie jest popękane, naprawcie to we mnie." Jezus nie odpowiada "przyjdź jak się zdecydujesz." Odpowiada na prośbę. To dla chrześcijańskiej tradycji jeden z modelowych obrazów wątpienia. Nie jest udawaniem, że wszystko jest pewne. Jest powiedzeniem prawdy o sobie i zostaniem w rozmowie.

Biblia jest pełna ludzi, którzy wątpią Bogu w twarz

Jeśli wyrosłeś w wersji wiary, w której wątpienie miało być milczeniem, te zdania mogą wyglądać dziwnie. Pochodzą wszystkie z dokumentów, które chrześcijaństwo traktuje jako natchnione.

Jeden z autorów psalmów — anonimowy żydowski autor pisany prawdopodobnie kilkaset lat przed Chrystusem — modli się tak: "Jak długo, Panie, całkiem o mnie nie będziesz pamiętał? Dokąd kryć będziesz przede mną oblicze? Dokąd w mej duszy będę przeżywał wahania, a w moim sercu codzienną zgryzotę?" To nie jest sformułowanie, którego oczekujesz w modlitewniku. A jest w samym środku jednej z głównych ksiąg Biblii.

Habakuk, prorok piszący prawdopodobnie w VII wieku przed Chrystusem, otwiera swoją księgę pretensjami: "Jak długo, Panie, mam wzywać pomocy — a Ty nie wysłuchujesz? Krzyczę do Ciebie 'na pomoc!' — a Ty nie wybawiasz." Księga zostaje w Biblii. Bóg na nią odpowiada.

W jednej z Ewangelii Jan Chrzciciel — postać, którą sam Jezus opisuje jako największą, jaką urodziła kobieta — siedzi w więzieniu krótko przed własną egzekucją i przesyła Jezusowi pytanie: "Czy Ty jesteś Tym, który ma przyjść, czy też innego mamy oczekiwać?" To pytanie zostaje w Ewangelii. Jezus nie karci Jana. Wysyła odpowiedź.

I po zmartwychwstaniu — czyli wydarzeniu, które chrześcijanie nazywają zmartwychwstaniem, twierdząc, że Jezus po swojej egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później — jeden z apostołów, Tomasz, mówi pozostałym apostołom wprost, że nie uwierzy, dopóki nie zobaczy. Jezus przychodzi do niego i pokazuje mu rany. Nie mówi "jak śmiałeś wątpić." Mówi "podaj rękę."

Wzór jest spójny. W tej tradycji ludzie głośno wątpią — i nie są za to wykluczani.

Wątpienie najczęściej znaczy, że ktoś naprawdę pomyślał

To jest niewygodna prawda dla wersji religijności, w której krytyczne pytanie jest traktowane jak osobisty afront wobec Pana Boga. Wątpienie najczęściej jest oznaką, że człowiek wszedł w temat na poważnie. Dzieci nie wątpią w istnienie wróżki zębuszki, bo specjalnie się nad tym nie zastanawiają. Wątpienie pojawia się tam, gdzie temat zaczyna coś dla człowieka znaczyć.

W polskim kontekście wiele osób relacjonuje, że wątpienia zaczęły się w okolicy późnej szkoły średniej albo studiów — kiedy katechezę z dzieciństwa pierwszy raz zestawiali z czymś, co przeczytali albo zobaczyli, i nie wychodziło. To nie jest porzucenie. To jest pierwszy moment, w którym wiara z domu została potraktowana jako wiara dorosła i okazała się za cienka, żeby unieść to, co się w człowieku dzieje.

Chrześcijańska tradycja nazywa to kryzysem wiary i historycznie nie traktowała tego jako defektu, tylko jako etapu. Wielu autorów, których tradycja uznaje za najwybitniejszych — w tym wielu polskich — przeszło przez okresy, w których nie wiedzieli, czy jeszcze coś z tego ma sens. Niektórzy przeszli z tego do głębszej formy zaufania. Niektórzy przeszli z tego do uczciwego ateizmu. Sama tradycja uznaje, że obie te drogi zaczynają się tym samym ruchem: wzięciem pytania na serio.

Co z wątpieniami po skandalach w polskim Kościele

To trzeba powiedzieć wprost, bo dla wielu polskich czytelników to jest dziś główne źródło wątpienia, nie jakieś filozoficzne argumenty o Bogu.

Ujawnienia skali nadużyć — w tym dokumenty filmowe braci Sekielskich, raporty Fundacji Nie lękajcie się i kolejne sprawy w archidiecezjach — zachwiały zaufaniem do instytucji w sposób, który jest zasłużony. Wątpienie wynikające stąd nie jest powierzchowną wątpliwością nastolatka. Jest moralną reakcją dorosłego człowieka na rzeczywiste zło popełnione przez konkretne osoby, które miały reprezentować Boga.

Chrześcijaństwo, na poziomie samego nauczania Jezusa, jest wobec tego rodzaju nadużyć bezlitosne. W jednej z Ewangelii Jezus mówi o tych, którzy krzywdzą dzieci, że "byłoby lepiej dla niego, gdyby kamień młyński zawieszono mu u szyi, a jego samego wrzucono w morze." Nie jest to sformułowanie nadające się do dekoracji. Jest rozdzielenie: są ludzie, którzy mówili w imieniu Boga, a Bóg nie mówi tego, co oni.

To rozdzielenie nie unieważnia wątpień. Czyni je sensowne. Pytanie, które wtedy zostaje, brzmi inaczej — nie "czy Bóg istnieje," tylko "czy to, czego mnie nauczono o nim w tej instytucji, było prawdą o nim, czy konstrukcją instytucji." To są dwa różne pytania i zasługują na osobne traktowanie. Strona "Czy można odejść z Kościoła" zajmuje się drugim wprost.

Czego wątpienie samo nie zrobi

Jest też warstwa, której uczciwie nie wolno pominąć. Wątpienie jest zdrowe, dopóki jest ruchem. Jeśli zamienia się w stałą pozę — chroniczne zawieszenie, w którym nigdy żaden argument nie jest wystarczająco mocny, by się czemuś przyznać — przestaje być wątpieniem, a zaczyna być sposobem niezdecydowania.

Chrześcijańska tradycja historycznie odróżniała te dwa stany. Pierwszy nazywała poszukiwaniem. Drugi nazywała zatwardziałością serca, niezależnie od tego, w którą stronę człowiek się odmawiał poruszyć. Pytanie, które tradycja stawia osobie wątpiącej długo, nie brzmi "przestań," tylko "co by musiało być prawdą, żebyś się zdecydował?" To pytanie jest dobre, niezależnie od tego, w którą stronę człowiek pójdzie.

A teraz?

Jeśli twoje wątpienie ma konkretny kształt — konkretne pytanie, konkretne zdarzenie, konkretną osobę, której nie umiesz wybaczyć — możesz porozmawiać o nim, nie o ogóle. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Nie musi się Pan ani Pani niczego deklarować, żeby zacząć. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Skąd to się bierze w Biblii

• Marek 9,24 — "Wierzę, zaradź memu niedowiarstwu!"
• Psalm 13,1–2 — "Jak długo, Panie, całkiem o mnie nie będziesz pamiętał?"
• Mateusz 11,2–6 — Jan Chrzciciel z więzienia wysyła pytanie "czy Ty jesteś Tym?"
• Jan 20,24–29 — Tomasz nie chce uwierzyć, Jezus przychodzi i pokazuje mu rany
• Habakuk 1,2–4 — prorok zaczyna księgę pretensjami do Boga
• Judy 1,22 — wczesna instrukcja, jak postępować z wątpiącymi: "Dla jednych miejcie litość — dla tych, którzy mają wątpliwości"