Czy można odejść z Kościoła?

W ostatnich latach to pytanie wpisuje w wyszukiwarkę więcej polskich dorosłych, niż kiedykolwiek wcześniej. Apostazja — formalne wystąpienie z Kościoła katolickiego — w 2020-tych przyspieszyła do tempa, którego nie miała wcześniej. Wpisuje to nie tylko pokolenie 25-letnich, ale też ludzie 40-, 50-, 60-letni — ci sami, którzy chodzili całe życie, a teraz nie umieją wrócić.

Ta strona nie próbuje cię zawrócić. Nie ma w niej tonu "wróć w niedzielę, spowiedź naprawi." To zdanie zrobiło już dość szkód. Strona próbuje za to zrobić coś trudniejszego: rozróżnić kilka pytań, które w polskim odejść z Kościoła są zlewane w jedno. Bo Kościół katolicki w Polsce i Bóg i chrześcijaństwo jako takie to trzy różne rzeczy, i każde z nich zasługuje na osobną odpowiedź.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Kościół, w pierwotnym chrześcijańskim znaczeniu, nie był nazwą żadnego budynku ani instytucji. Po grecku ekklesía znaczyło zgromadzenie — grupę ludzi spotykających się wokół osoby Jezusa. Dopiero później to słowo zaczęło oznaczać też strukturę, hierarchię, świątynię.
• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci.
• Apostołowie to tytuł, którego pierwsi chrześcijanie używali na określenie małej grupy przywódców, których Jezus osobiście wysłał, by nauczali.
• Apostazja, w prawie kanonicznym Kościoła katolickiego, to formalne wystąpienie z Kościoła zarejestrowane przez konkretny akt złożony w parafii chrztu.

Krótka, szczera odpowiedź

Tak, można odejść z Kościoła. Tak, można nawet formalnie wystąpić. Tym, co warto rozróżnić, jest co właściwie się żegna. Konkretna instytucja katolicka w Polsce to nie to samo co chrześcijaństwo, a ono nie to samo co Bóg. Wiele osób, które dziś składają apostazję, ma do pierwszego solidne powody, a do drugiego i trzeciego nadal niewyjaśnione pytania. Te warstwy zasługują na osobne potraktowanie.

Trzy różne pytania pod jednym

Pierwsze pytanie, które tradycja chrześcijańska sama odróżnia: Czy mogę przestać uczestniczyć w konkretnej instytucji, w której doznałem krzywdy albo w której straciłem zaufanie? To jest pytanie o instytucję, o jej liderów, o jej kulturę.

Drugie: Czy chrześcijaństwo jako takie nadal mnie obowiązuje, czy mogę całe je odłożyć? To jest pytanie o tradycję — o jej twierdzenia o Jezusie, o jego śmierci i zmartwychwstaniu (twierdzeniu chrześcijaństwa, że Jezus po egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później), o jej etykę.

Trzecie: Czy Bóg, do którego się modliłem w dzieciństwie, jeszcze jest, czy też nie było go w ogóle? To pytanie wreszcie zupełnie inne — nie o Kościół, nie o tradycję, tylko o istnienie i charakter samego Boga.

Te trzy pytania w polskim potocznym odejść z Kościoła są zlewane. Wielu polskich dorosłych ma na pierwsze pytanie tak, na drugie nie wiem, a na trzecie nadal się modlę po cichu wieczorem. Nie ma w tym sprzeczności. To są trzy różne sprawy.

Pierwsze pytanie: o instytucję

To trzeba powiedzieć wprost. Ujawnienia z ostatnich lat — w tym dokumenty filmowe braci Sekielskich ("Tylko nie mów nikomu," "Zabawa w chowanego"), raporty Fundacji Nie lękajcie się, publikowane przez Watykan dossier konkretnych biskupów, kolejne sprawy w archidiecezjach — pokazały skalę, która dla wielu dorosłych była przekraczająca. Wiele konkretnych dzieci zostało skrzywdzonych przez ludzi w sutannach. Wielu konkretnych biskupów te krzywdy ukrywało, przerzucało sprawców do innych parafii, milczało wobec ofiar i ich rodzin.

Każda z tych spraw to oddzielne, niewybaczone zło — i większa instytucja, która nie potrafiła ich uznać uczciwie, traci do tego prawo do zaufania.

Sama nauka Jezusa o tych, którzy krzywdzą dzieci, jest bezlitosna. W jednej z Ewangelii Jezus mówi: "Kto by się stał powodem grzechu dla jednego z tych małych, którzy wierzą we Mnie — temu byłoby lepiej kamień młyński zawiesić u szyi i utopić go w głębi morza." To jest tradycja, która wewnątrz siebie jest nieprzejednana wobec tego, co konkretne osoby w polskim Kościele robiły i ukrywały.

Jezus mówi też coś, co powinno być w polskiej rozmowie częściej cytowane. Według Ewangelii Mateusza, kiedy widzi religijnych przywódców swoich czasów, którzy "wiążą ciężary wielkie i nie do uniesienia i kładą je ludziom na ramiona, lecz sami palcem ruszyć ich nie chcą," nie mówi swoim uczniom, że mają ich słuchać bezwarunkowo. Mówi: "Uczyńcie więc i zachowujcie wszystko, co wam powiedzą, lecz uczynków ich nie naśladujcie." To jest dystans, który sam Jezus stawia między tym, co tradycja niesie, a tym, co konkretni religijni przywódcy robią. Nie jest to dystans wymyślony przez nowoczesnych krytyków. Stoi w samym tekście.

Tak więc na pierwsze pytanie czy mogę odejść z instytucji, w której doszło do takiego zła? odpowiedź samej tradycji jest jasna: zła nie należy chronić, lojalność wobec instytucji nie zastępuje lojalności wobec dziecka, którego ta instytucja skrzywdziła, i nie ma cnoty w trwaniu w strukturze, która tego nie chce naprawić. Sama Biblia nie żąda od ciebie cierpliwego trwania w obliczu rzeczywistego zła.

Drugie pytanie: o samą tradycję

Tu zaczyna się inna rozmowa. Jeśli odchodzisz z polskiego Kościoła katolickiego, jest osobne pytanie, do czego w tym odchodzeniu się żegnasz.

Część polskich dorosłych przy okazji odchodzenia z Kościoła odkłada też wszystko: chrześcijańskie twierdzenia o Jezusie, samą Biblię, etykę chrześcijańską. Inni odkrywają, że robią coś bardziej wybiórczego: żegnają się z konkretną instytucją i z konkretną kulturą religijną, ale samych chrześcijańskich twierdzeń nie odrzucają. Niektórzy odkrywają, że dopiero teraz — po wyjściu z dotychczasowej formy — mają miejsce, by się tym twierdzeniom przyjrzeć po raz pierwszy na poważnie.

Te drogi są legalne i tradycja sama je odróżniała. Wczesne chrześcijaństwo nie było jedną instytucją — było rozproszonymi wspólnotami z różnymi tonami i akcentami. Współczesne chrześcijaństwo nadal jest pluralistyczne: ewangelicy w Wielkopolsce, baptyści w Warszawie, zielonoświątkowcy w wielu miastach, prawosławni na wschodzie, niedzielne wspólnoty domowe, międzykulturowe wspólnoty w stolicach. Możesz nie chcieć żadnej z nich, ale fakt, że istnieją, oznacza, że odejść z Kościoła katolickiego w Polsce nie znaczy automatycznie zostać samemu z pytaniem.

To, czego tradycja nie potwierdza, brzmi tak: jesteś zobowiązany pozostać konkretnie tu, niezależnie od tego, co tu się dzieje. Sama Biblia tak nie naucza.

Trzecie pytanie: o Boga

Tu jest część, która dla wielu polskich czytelników jest najtrudniejsza, bo wielokrotnie zlewa się z dwiema poprzednimi. Czy odchodząc z Kościoła odchodzę też od Boga?

Wzór, który tradycja podaje, mówi: nie automatycznie. Apostazja w sensie kanonicznym jest formalnym aktem wobec konkretnej instytucji. Nie jest decyzją wobec Boga. Decyzja wobec Boga jest osobna i wewnętrzna.

Sam Jezus, w jednej z Ewangelii, ma scenę, w której wielu jego dotychczasowych zwolenników odchodzi, bo nauczanie, które słyszą, jest dla nich za trudne. Zwraca się do swojego ściślejszego kręgu i pyta: "Czyż i wy chcecie odejść?" Piotr odpowiada: "Panie, do kogo pójdziemy? Ty masz słowa życia wiecznego." To, co jest tu warte uwagi: Jezus pozwala odejść tym, którzy odchodzą. Nie biegnie za nimi, nie wstydzi ich publicznie. Daje im wolność. Trzyma rozmowę otwartą dla tych, którzy zostają.

To znaczy: jeśli odchodzisz z polskiego Kościoła i nie wiesz, gdzie cię to zostawia z Bogiem, sama tradycja nie traktuje twojego ruchu jako definitywnego zerwania. Traktuje go jako pytanie, na które nadal jesteś wezwany odpowiedzieć — osobno, na własną rękę.

Jeden z najwcześniejszych chrześcijańskich dokumentów, Dzieje Apostolskie, chwali konkretną grupę wczesnych chrześcijan z miasta Berea, którzy "przyjęli naukę z całą gorliwością i każdego dnia badali Pisma, czy istotnie tak jest." Wzór: tradycja chrześcijańska sama uznaje sprawdzanie za pochwalne, nie za wykroczenie. Możesz sprawdzić.

Formalna apostazja — co realnie znaczy

Z porządku praktycznego: formalna apostazja w Polsce jest aktem administracyjnym. Składa się oświadczenie w parafii chrztu, parafia rejestruje. Nie jest publicznym potępieniem, nie jest karą, nie jest stygmatem. Wpisuje się do księgi ochrzczonych adnotacja o wystąpieniu.

To, czego tradycja chrześcijańska nie podpisałaby pod tym formalnym aktem, brzmi tak: teraz jesteś poza zasięgiem Boga. To nie jest teologicznie część tego aktu. Akt dotyczy twojej formalnej przynależności do konkretnej instytucji. Nie dotyka twojego stosunku do osoby Jezusa, twojej zdolności do modlitwy, twojej wolności do czytania Biblii, twojej możliwości kiedyś wrócić.

Wielu polskich dorosłych, którzy w ostatnich latach złożyli apostazję, opisują potem coś nieoczekiwanego: dopiero po tym akcie zaczęli się zastanawiać nad Bogiem samodzielnie, bez ciężaru dotychczasowej formy. Tradycja nie traktuje tego jako paradoksu. Traktuje to jako możliwy etap.

Co jeśli zostaję, ale jest mi ciężko

Druga część czytelników tej strony nie ma w planach formalnego wystąpienia, ale wewnętrznie nie wie, czemu jeszcze chodzi. Ksiądz, który mówi rzeczy nieznośne. Parafia, która ich nie nazwała ofiar po imieniu. Kazania, które nie odpowiadają na nic, co naprawdę dzieje się w życiu.

Dla tej grupy tradycja chrześcijańska ma kilka prostych ruchów, które warto rozważyć przed apostazją. Pierwsze: można szukać innej wspólnoty w tej samej tradycji — innej parafii, innego księdza, ekumenicznego duszpasterstwa akademickiego, grupy świeckich, w której rozmowa nie jest formalna. Polski Kościół jest ogromny i niejednorodny. To, że twoja konkretna parafia jest martwa, nie znaczy, że cała tradycja jest. Drugie: można na pewien czas zatrzymać się przy samym czytaniu Ewangelii, bez instytucjonalnej obudowy, i zobaczyć, co ta osoba — Jezus — sama dla ciebie znaczy bez kościelnej oprawy. Trzecie: można zostać w rozmowie z Bogiem, choćby krytycznej, niezadowolonej, gniewnej. Strony "Czy można być złym na Boga?" i "Czy wątpienie jest w porządku?" zajmują się tym wprost.

A teraz?

Jeśli to czytasz w środku decyzji — masz konkretną sytuację, konkretne pytanie, konkretną krzywdę albo konkretnego księdza, który ci coś zrobił — możesz o tym powiedzieć. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Nie jest prowadzony przez polską instytucję kościelną. Pan lub Pani niczego nie musi wybrać z góry. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Jeśli krzywda, o której mówisz, jest krzywdą doznaną w młodości i jeszcze jej nikomu nie zgłosiłeś — fundacja Nie lękajcie się prowadzi anonimową pomoc dla osób skrzywdzonych w polskim Kościele. Pomocy psychologicznej można też szukać poza kontekstem religijnym, w bezpłatnej sieci poradni psychologiczno-pedagogicznych.

Jeśli to, co czytasz, idzie w stronę myśli o odebraniu sobie życia — zadzwoń na bezpłatny Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym: 116 123. Jeśli jesteś osobą do 18. roku życia — Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111. Te numery są bezpłatne i czynne.

Skąd to się bierze w Biblii

• Mateusz 18,6 — Jezus o tych, którzy krzywdzą dzieci
• Mateusz 23,1–4 — Jezus o religijnych przywódcach, którzy "wiążą ciężary wielkie i nie do uniesienia"
• Hebrajczyków 10,24–25 — wczesna chrześcijańska zachęta do nieopuszczania własnego zgromadzenia — w sensie wspólnoty, nie konkretnej instytucji
• Jan 6,66–68 — Jezus pozwala odejść tym, którzy odchodzą, i pyta tych, którzy zostają
• Dzieje Apostolskie 17,11 — pochwała wczesnych chrześcijan z Berei, którzy "każdego dnia badali Pisma, czy istotnie tak jest"
• 1 Jana 1,8–9 — wczesna chrześcijańska teza o uczciwości wobec własnych win — w tym instytucjonalnych