Czy można być złym na Boga?

Jeśli wpisałeś to pytanie, prawdopodobnie już jesteś. Pytanie nie brzmi czy mogę, tylko czy mi wolno. Czy to grzech. Czy w ogóle ten Bóg dalej cię słyszy. Czy uprzejma postawa jest warunkiem wstępnym.

Ta strona daje na to konkretną odpowiedź: nie. Uprzejma postawa nie jest warunkiem. Tradycja, z której chrześcijaństwo wyrasta, jest pełna ludzi, którzy mówili Bogu w twarz pretensje — i to mówienie zostało zachowane w samej Biblii jako legalny sposób bycia z nim w rozmowie.

W polskim kontekście to pytanie ma dodatkowe brzemię. Wielu z nas wyrosło w wersji wiary, w której pretensje do Boga były interpretowane jako bunt, brak pokory, grzech. Dziecko, które miało odwagę powiedzieć księdzu, że jest na Boga zły, dostawało zazwyczaj odpowiedź, która zamykała rozmowę: "to bluźnierstwo," "módl się o pokorę," "nie wszystko zrozumiesz." Jeśli z takiego miejsca to czytasz, sama Biblia tej szkoły religijności nie potwierdza.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Psalmy to długi zbiór 150 modlitw i poematów ze Starego Testamentu — w tym wiele tekstów rozpaczy, skargi i pretensji do Boga.
• Prorocy w Biblii to grupa ludzi, którym tradycja przypisuje, że mówili w imieniu Boga do swoich pokoleń. Wielu z nich w samych swoich księgach kłóci się z Bogiem na piśmie.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci.
• Lamentacje to księga w Starym Testamencie złożona z pięciu poematów żałobnych — krzyk po zniszczeniu Jerozolimy w VI wieku przed Chrystusem.
• Grzech, w chrześcijańskim słowniku, nie jest po prostu zachowaniem, które nie podoba się Bogu. Jest szerszą kondycją odwrócenia. Złość trzymana wewnątrz rozmowy z Bogiem do tej kategorii się nie kwalifikuje.

Krótka, szczera odpowiedź

Tak. Można być złym na Boga, można powiedzieć mu to wprost, i nie jest to grzech. Sama Biblia, którą tradycja chrześcijańska traktuje jako natchnioną, zawiera wiele tekstów, w których ludzie mówią Bogu w twarz, że jest spóźniony, niesprawiedliwy, milczący albo niezrozumiały. Te teksty są wciąż w Biblii. Bóg ich nie wykreślił.

Co znaczy być złym na Boga w chrześcijańskim odróżnieniu

Tradycja chrześcijańska, kiedy jest staranna, odróżnia trzy rzeczy, które są w polskiej rozmowie często zlewane.

Pierwsze: złość wewnątrz rozmowy. Mówisz Bogu, że jesteś wściekły, że nie rozumiesz, że masz pretensje. To jest forma modlitwy. Stoi w samej Biblii. Tradycja chrześcijańska nigdy historycznie nie nazwała tego grzechem.

Drugie: złość, która wyrzuca z rozmowy. Decydujesz, że już z tym Bogiem nie rozmawiasz. Cicho odchodzisz. Tu już nie chodzi o złość samą — chodzi o postanowienie. Tradycja to odróżnia, ale nawet to nie nazywa złością. Nazywa zatwardziałością serca — czyli decyzją, nie emocją.

Trzecie: bluźnierstwo w sensie technicznym. To, co w polskim potocznym jest synonimem każdej mocnej rzeczy powiedzianej o Bogu, tradycja rozumiała wąsko: świadome wyśmiewanie świętości w obecności innych po to, by ich od niej odciąć. Hiob na to nie wpadł. Jeremiasz na to nie wpadł. Jezus na egzekucji na to nie wpadł.

To rozróżnienie ma realne konsekwencje. Jeśli się boisz, że twoja złość automatycznie cię z relacji wyrzuciła, tradycja temu zaprzecza. Sama złość, nawet bardzo mocna, jeśli mówisz ją do Boga, a nie zamiast niego, jest formą rozmowy, nie zerwaniem.

Biblia jest pełna ludzi, którzy mówili Bogu pretensje

Jeśli pierwszy raz to słyszysz, kilka cytatów może wyglądać zaskakująco. Wszystkie pochodzą z dokumentów, które tradycja uznaje za natchnione i które zostały zachowane bez wykreślenia.

Jeden z autorów psalmów, prawdopodobnie kilkaset lat przed Chrystusem, rozpoczyna swój utwór tak: "Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił? Daleko od mego Wybawcy słowa mojego jęku. Boże mój, wołam przez dzień, a nie odpowiadasz, [wołam] i nocą, a nie zaznaję pokoju." Ten psalm jest w Biblii. Bóg go nie odrzucił. Co więcej — jak zobaczymy za chwilę — Jezus go cytuje na egzekucji.

Hiob, główna postać Księgi Hioba, w środku swoich strat krzyczy do Boga: "Nie powstrzymam mych ust... wypowiem gorycz mej duszy. Czyż jestem morzem albo smokiem, że stawiasz nade mną straże?... Dlaczego ustanowiłeś mnie sobie celem, że dla siebie stałem się ciężarem?" To są bardzo mocne słowa skierowane do Boga. Hiob jest w księdze pochwalony przez Boga jako ten, który "mówił o Mnie tak słusznie." Karceni są jego trzej przyjaciele — czyli ci, którzy próbowali Hioba uspokoić religijnymi formułkami.

Jeremiasz, prorok piszący prawdopodobnie pod koniec VII wieku przed Chrystusem, wykrzykuje do Boga: "Uwiodłeś mnie, Panie, a ja pozwoliłem się uwieść; ujarzmiłeś mnie i przemogłeś. Stałem się codziennym pośmiewiskiem, wszyscy mi urągają." W polskim ujęciu uwiodłeś mnie w tym kontekście jest tak mocnym sformułowaniem, że gdyby ktoś dziś tak powiedział na ambonie, kazanie by się przerwało. To jest w Biblii.

Habakuk, prorok z VII wieku przed Chrystusem, otwiera swoją księgę: "Jak długo, Panie, mam wzywać pomocy — a Ty nie wysłuchujesz? Krzyczę do Ciebie 'na pomoc!' — a Ty nie wybawiasz." Tonacja oskarżająca. Nie zostaje wykreślona.

Cała księga Lamentacji — pięć poematów żałobnych po zniszczeniu Jerozolimy — jest jednym długim oskarżeniem skierowanym do Boga. "Ja jestem tym mężem, który nędzę zobaczył pod rózgą Jego gniewu... Zostałem osamotniony za dnia w ciemności... Wokoło mnie wzniósł i otoczył gorycz i mękę. Ciemności kazał mi mieszkać jak dawno zmarłym." Cała księga.

Co Jezus na egzekucji właściwie powiedział

Tu jest najsilniejszy konkretny przykład. Cztery Ewangelie zapisują, że Jezus, umierając na egzekucji, wykrzyknął głośno: "Boże mój, Boże mój, czemuś Mnie opuścił?"

To jest cytat. Jezus cytuje pierwszą linijkę psalmu, który dobrze znał. Innymi słowy, w najtrudniejszym momencie swojego życia — momencie, w którym, jeśli chrześcijańska teza o nim się trzyma, sam Bóg w ludzkiej postaci doświadczał konsekwencji ludzkiego zła w pełnej skali — modlił się słowami skargi z Biblii. Nie "dziękuję ci, Ojcze." Nie "już niedługo." Słowami pretensji.

To, że ten cytat został zachowany w Ewangeliach przez ludzi, którzy chcieli pokazać Jezusa najlepiej, jak umieli, jest samo w sobie znaczące. Nie próbowali tego zatuszować. Tradycja chrześcijańska od pierwszego wieku uznała, że to też należy do tego, kim Jezus był — i że ten moment ostatecznie uprawomocnia skargę jako formę mówienia do Boga.

Co jeśli złość trwa już długo

Jest część polskich czytelników, dla których to pytanie ma inny kształt. Złość nie jest jednorazowa. Trwa rok. Pięć lat. Dwadzieścia. Po stracie dziecka, po krzywdzie w rodzinie, po skandalu w lokalnej parafii, po tym, jak ktoś w sutannie skrzywdził cię osobiście — złość się nie rozeszła i sama tradycja katolicka, w której wyrosłeś, nie umiała ci z tym pomóc.

Chrześcijaństwo, w jego trzeźwiejszej warstwie, nie próbuje takiej złości skrócić. Nie mówi "już dość." Mówi raczej dwie rzeczy.

Po pierwsze: złość zachowana wewnątrz rozmowy z Bogiem trzyma cię w relacji, w której Bóg może coś z tym zrobić. Złość, która kazała ci przestać mówić, zostawia ten ciężar po twojej stronie. Hiob i Jeremiasz zachowali złość jako modlitwę. To jest model, który tradycja proponuje, nie uciszenie.

Po drugie: jeśli twoja złość ma konkretny adres — Bóg, który dopuścił krzywdę, ksiądz, który ją wyrządził, instytucja, która ją ukrywała — te trzy adresy są różne. Bóg nie jest tym samym co księża, którzy go reprezentowali. Strona "Czy można odejść z Kościoła?" zajmuje się tym rozróżnieniem wprost.

Czego nie mówi chrześcijaństwo

Dla osoby, która słyszała w polskim Kościele jakąś wersję "nie buntuj się," warto powiedzieć wprost, czego ta tradycja w swoim własnym Piśmie nie naucza.

• Nie naucza, że złość na Boga jest grzechem.
• Nie naucza, że trzeba ją natychmiast stłumić.
• Nie naucza, że jeśli ją czujesz, Bóg cię nie słyszy.
• Nie naucza, że prawdziwa wiara nie ma złości.

Sam fakt, że taka liczba biblijnych postaci ma złość, a Biblia ich zachowała, jest dowodem przeciwnym do każdej z tych tez.

A teraz?

Jeśli jest jeden konkretny powód, dla którego jesteś na Boga zły — konkretna sprawa, konkretna osoba, konkretny czas w życiu — możesz to powiedzieć. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Nikt cię nie będzie pouczał. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Jeśli to, co czujesz, idzie w stronę myśli o odebraniu sobie życia — zadzwoń na bezpłatny Telefon Zaufania dla Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym: 116 123. Jeśli jesteś osobą do 18. roku życia — Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111. Te numery są bezpłatne i czynne.

Skąd to się bierze w Biblii

• Psalm 22,1–2 — "Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił?"
• Hioba 7,11–21 — Hiob nie powstrzymuje pretensji
• Jeremiasza 20,7–9 — "Uwiodłeś mnie, Panie..."
• Habakuk 1,2–4 — prorok zaczyna księgę oskarżeniem
• Marek 15,34 — Jezus na egzekucji cytuje Psalm 22
• Lamentacje 3,1–9 — autor o nędzy "pod rózgą Jego gniewu"