Czy Jezus jest jedyną drogą?

Pytanie wygląda prosto, ale to, co go zwykle popycha, jest złożone. Najczęściej za nim stoi jedna z trzech rzeczy. Albo: "znam ludzi z innych religii, którzy są lepszymi ludźmi niż większość chrześcijan, których spotkałem — jak chrześcijaństwo może twierdzić, że ono jedno ma rację?" Albo: "jeśli to wszystko zależy od tego, w co konkretnie wierzysz, to co z miliardami ludzi, którzy nigdy w życiu nie usłyszeli o Jezusie?" Albo: "wychowałem się w Polsce katolickiej, ale po wszystkim, co widziałem, Kościół nie wygląda mi już na drogę donikąd — czemu mam wierzyć, że to akurat tu jest jedyna droga?"

Każde z tych pytań zasługuje na osobną odpowiedź. Ta strona próbuje wszystkie trzy potraktować poważnie, bez sztucznej tolerancji i bez krytykowania tradycji, w których ktoś z czytelników wyrósł. Twierdzenie chrześcijaństwa jest bardzo konkretne i właśnie konkretność czyni je sprawdzalnym.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Krzyż to chrześcijański skrót na tę egzekucję — publiczne rzymskie zabicie Jezusa około 30 r. n.e.
• Zmartwychwstanie to chrześcijańska teza, że Jezus po swojej egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później przez wielu nazwanych z imienia świadków.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci.
• Łaska to chrześcijańskie słowo na niezasłużoną dobroć — traktowanie kogoś dobrze niezależnie od tego, czy zasłużył.
• Apostołowie to tytuł, którego pierwsi chrześcijanie używali na określenie małej grupy przywódców, których Jezus osobiście wysłał, by nauczali.
• Paweł był wczesnym chrześcijańskim przywódcą, który napisał około jednej trzeciej Nowego Testamentu.

Krótka, szczera odpowiedź

Chrześcijaństwo twierdzi konkretną rzecz: że Jezus, jego życie, śmierć i zmartwychwstanie, są tym, przez co ludzie zostają pojednani z Bogiem. To nie jest twierdzenie "chrześcijaństwo jako kultura jest lepsze od innych kultur." To jest twierdzenie "to konkretne wydarzenie w historii zrobiło coś, czego inne wydarzenia nie zrobiły." Logicznie da się tę tezę sprawdzić tylko jeden sposób: zapytać, czy to wydarzenie się stało i co właściwie wtedy zaszło.

Co chrześcijaństwo właściwie twierdzi — i czego nie twierdzi

W rozmowie polskiej często miesza się trzy rzeczy.

Pierwsze: chrześcijaństwo nie twierdzi, że ludzie niewierzący w Jezusa są moralnie gorsi od chrześcijan. Sama Biblia wprost odrzuca taką tezę. Paweł, w liście do chrześcijan w Rzymie pisanym około 57 r. n.e., wprost mówi, że ludzie "nieznający Prawa," czyli niemający dostępu do żydowsko-chrześcijańskiego pisma, "sami dla siebie są Prawem" — bo coś z moralnej fakturyŚwiata jest w nich wpisane. To znaczy: można być uczciwym, hojnym, oddanym człowiekiem, niezależnie od religii. Chrześcijaństwo to przyjmuje.

Drugie: chrześcijaństwo nie twierdzi, że inne tradycje religijne są w całości w błędzie albo w całości złe. Tradycja, począwszy od Justyna Męczennika w drugim wieku, używała pojęcia "ziaren prawdy" — czyli uznawała, że w innych systemach religijnych są fragmenty prawdziwe, niezależnie od tego, czy całość systemu ma rację. Polska teologia katolicka XX wieku rozwijała to dalej (zwłaszcza w Vaticanum II).

Trzecie — i tu jest oś: chrześcijaństwo twierdzi natomiast, że konkretne wydarzenie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa, dokonało czegoś, co inne wydarzenia w historii nie dokonały: rozwiązało problem ludzkiego niedopasowania do Boga w sposób, który nie jest powtarzalny. Sama osoba Jezusa, według tej tradycji, jest tym konkretnym miejscem, w którym Bóg dał się do siebie dotrzeć.

Najbardziej znana wypowiedź Jezusa na ten temat, według Ewangelii Jana, brzmi: "Ja jestem drogą i prawdą, i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie." To jest mocne zdanie. Chrześcijaństwo nigdy nie próbowało go rozcieńczyć. Ale warto zobaczyć, co ono mówi. Mówi o jednym konkretnym sposobie pojednania z Bogiem. Nie mówi "wszystkie inne osoby są moralnymi przegranymi."

Czemu twierdzenie tak wąskie? — historyczna intuicja

Tu pomaga prosta obserwacja. Każda tradycja religijna twierdzi coś. Buddyzm twierdzi, że cierpienie wynika z pragnienia i że odpowiedzią jest konkretna ścieżka. Islam twierdzi, że Bóg jest absolutnie jedyny i że Mahomet jest jego ostatecznym prorokiem. Hinduizm twierdzi, że istnieje wiele ścieżek do jednego bóstwa, lub że każdy idzie własną. Świecki humanizm twierdzi, że transcendencji nie ma i że człowiek sam odpowiada za swoje sensy.

Każde z tych twierdzeń jest konkretne. Każde wyklucza niektóre inne. Twierdzenie "wszystkie drogi prowadzą do tego samego" jest też konkretnym twierdzeniem — które wyklucza wszystkie tradycje, które mówią, że tak nie jest. Nie istnieje neutralna pozycja, w której nikt nic konkretnego nie twierdzi. Sama tolerancja jest stanowiskiem.

Chrześcijaństwo, w swoim własnym ruchu, robi konkretne twierdzenie: że jedna konkretna osoba, w jednym konkretnym wydarzeniu, zrobiła coś, czego inne osoby i wydarzenia nie zrobiły. To twierdzenie wymaga konkretnej oceny — czy to wydarzenie miało miejsce, czy ta osoba zrobiła to, co o niej twierdzą najwcześniejsze dokumenty.

Dlaczego nie "jeśli jesteś szczerzy, dotrzesz"

Najpopularniejsza odpowiedź w polskiej rozmowie publicznej brzmi: "Bóg patrzy, jaki jesteś, a nie jaką religię wybierasz." Brzmi to po katolicku, demokratycznie, sympatycznie — i ma poważny problem.

Problem jest taki: ta odpowiedź zakłada, że człowiek umie być uczciwy z Bogiem na podstawie swojej szczerości. Większość poważnych tradycji religijnych — w tym te, do których odwołują się ludzie sympatyzujący z tym zdaniem — uznaje, że właśnie z tym ludzie mają problem. Buddyzm uznaje, że człowiek jest wewnątrz wbudowanego cierpienia i sam się z niego nie wyrwie. Islam uznaje, że człowiek jest słaby i potrzebuje przewodnictwa. Sama psychologia świecka uznaje, że jesteśmy bardzo źli w byciu uczciwymi z sobą.

Chrześcijaństwo idzie tym samym tropem. Twierdzi, że szczerość samej w sobie nie wystarczy, bo wszyscy ludzie są w stanie, z którego sami się nie wydobędą. To nie jest twierdzenie wymierzone w niechrześcijan. Jest twierdzeniem o człowieku jako takim, łącznie z każdym chrześcijaninem.

Stąd konkretne twierdzenie tradycji: potrzebne jest, by ktoś z drugiej strony coś z tym zrobił. Chrześcijaństwo wskazuje, że to ktoś to Jezus i że to coś to konkretna jego śmierć i zmartwychwstanie. Twierdzenie "jedyna droga" nie znaczy "jedyny dobry człowiek." Znaczy "jedyna osoba w historii, której powiodło się to konkretne zadanie."

Co z ludźmi, którzy nigdy o tym nie usłyszeli

To jest uczciwe pytanie, którego chrześcijaństwo nigdy nie zlekceważyło. Tradycja, począwszy od najwcześniejszych pism, ma na nie kilka warstw odpowiedzi.

Pierwsze: chrześcijaństwo nigdy nie uczyło, że Bóg jest niesprawiedliwy wobec ludzi, do których nie dotarła konkretna wiadomość. Paweł w wymienionym wcześniej liście pisze, że Bóg będzie sądził każdego według tego, co ma, a nie według tego, czego nie miał. Tradycja katolicka rozwinęła to w pojęciu votum — pragnienia Boga, które przejawia się w sumieniu, niezależnie od formalnej znajomości chrześcijaństwa.

Drugie: chrześcijaństwo nigdy nie ograniczyło Bożego działania do swojej własnej instytucjonalnej geografii. To, co zrobił Jezus, według chrześcijaństwa działa publicznie i obiektywnie — niezależnie od tego, czy konkretni ludzie wiedzą o tym, czy nie. Sami chrześcijanie debatowali przez wieki, w jaki sposób to działanie dosięga osoby, które nigdy nie słyszały konkretnej historii. Większość poważnych odpowiedzi w tradycji nie sprowadza się do "oni są skazani," tylko do "Bóg jest sprawiedliwy i dosięga ich sposobami, których my nie zawsze rozumiemy."

Trzecie: to, czego ta tradycja nigdy nie twierdziła, brzmi: "jeśli się nie wpiszesz do tej konkretnej instytucji, nie masz szans." Pomyłka między Jezus jest drogą a moja parafia jest drogą jest popularna, ale tradycja jej nie potwierdza.

Co z tymi, dla których chrześcijaństwo wygląda na po prostu kulturowo polskie

To jest specyficzny polski problem. Wielu czytelników kojarzy słowo chrześcijaństwo z konkretnym kulturowym wzorem — polską ludową religijnością, mszą w niedzielę, lekcją religii w szkole, procesjami, swojskim zestawem zwyczajów. Pytanie "czy Jezus jest jedyną drogą" czyta się wtedy jako "czy ten konkretny kulturowy świat jest jedyną drogą," i odpowiedź dla wielu ludzi staje się instynktownie na pewno nie.

To rozumienie pytania mija się z tym, co tradycja właściwie twierdzi. Twierdzenie nie dotyczy polskiej ludowej religijności. Dotyczy konkretnej osoby z pierwszego wieku. Polska kultura katolicka jest jedną z wielu form, w której ta osoba była i jest spotykana — etiopskim koptyjskim chrześcijaństwem, koreańskim ewangelikalizmem, południowoamerykańskim pentekostalizmem, wczesnochrześcijańskim mistycyzmem syryjskim. Chrześcijaństwo to wiele kultur. Twierdzenie jedynej drogi nie dotyczy żadnej z nich. Dotyczy osoby, która stoi pod wszystkimi.

To rozróżnienie jest ważne, bo dla wielu polskich czytelników odkrycie, że chrześcijaństwo nie znaczy automatycznie polska tradycja katolicka, jest punktem, w którym samo pytanie zaczyna mieć inny kształt.

Twierdzenie do sprawdzenia, nie do przyjęcia na słowo

Chrześcijaństwo, w swoim własnym ruchu, nie żąda od czytelnika, by się natychmiast zgodził z twierdzeniem o jedyności Jezusa. Daje twierdzenie i pokazuje, na czym ono spoczywa: na konkretnym, datowanym, publicznym wydarzeniu. Albo to wydarzenie się stało, albo nie.

Paweł w liście do chrześcijan w Koryncie pisanym około 55 r. n.e. ujmuje to ostro: "Jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie, próżna jest także wasza wiara." Ton jest niesłychanie pewny. Jeśli zmartwychwstanie się nie stało, twierdzenie Jezus jest drogą się wali. Jeśli się stało, walą się alternatywy.

Strona "Czy Jezus naprawdę zmartwychwstał?" zajmuje się tym wydarzeniem wprost.

A teraz?

Jeśli to pytanie ma dla Pana lub Pani konkretną wagę — bo ktoś bliski jest w innej tradycji, bo sam wychowałeś się w jakiejś, bo nie wiesz, czy konkretne twierdzenie chrześcijaństwa cię stać — możesz porozmawiać. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Pan lub Pani niczego nie musi z góry przyjąć. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Skąd to się bierze w Biblii

• Jan 14,6 — Jezus: "Ja jestem drogą i prawdą, i życiem"
• Dzieje Apostolskie 4,12 — Piotr w pierwszych miesiącach po zmartwychwstaniu o Jezusie
• 1 Tymoteusza 2,5–6 — "Jeden jest Pośrednik między Bogiem a ludźmi"
• Jan 3,16–17 — szeroki opis intencji: "by świat został przez Niego zbawiony"
• Rzymian 10,9–13 — Paweł o tym, co właściwie znaczy ufność wobec Jezusa
• Mateusz 7,7–8 — Jezus o tym, jak działa szukanie: "szukajcie, a znajdziecie"