Waarom verlies ik mijn geloof?

Als je deze vraag in een zoekbalk hebt getypt, is er waarschijnlijk iets specifieks aan de hand. Het geloof waarin je bent opgegroeid past niet meer op het leven dat je leidt. Iets in de gemeenschap waarvan je deel uitmaakte deugt niet, of deugde nooit. Een politieke of morele richting waar je christelijke kring zich aan vasthoudt is voor jou onverteerbaar geworden. Of je hebt simpelweg vastgesteld dat de antwoorden die je vroeger overtuigend vond, dat nu niet meer doen.

Wat hier volgt is geen poging je terug te roepen of je te overtuigen dat je het mis hebt. Het is een uitleg van wat deconstructie of geloofsverlies in onze tijd betekent, wat het volgens degenen die het hebben meegemaakt feitelijk is, en wat het christendom — als één traditie — concreet over het proces zegt.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• De evangeliën zijn vier korte levensbeschrijvingen van Jezus — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — geschreven door zijn volgelingen in de decennia na zijn dood, en onderdeel van het tweede deel van de Bijbel.
• De Psalmen zijn een verzameling van honderdvijftig gebeden en gedichten in het eerste deel van de Bijbel.
• Profeten in de bijbelse traditie waren mensen die volgens de tekst boodschappen van God doorgaven aan een volk, vaak in een tijd van crisis.

Wat deconstructie eigenlijk is

Het woord deconstructie — in religieuze zin gebruikt — verwijst niet naar één ding. Het wordt gebruikt voor verschillende processen die op elkaar lijken, maar verschillende uitkomsten hebben.

• Sommige mensen herzien specifieke onderdelen van hun geloof. Een opvatting over de hel, een politieke positie van hun kerk, een houding tegenover seksualiteit, een bijbelinterpretatie. De kern blijft staan; de buitenkant verschuift.
• Sommigen verlaten een specifieke gemeenschap maar houden vast aan de onderliggende overtuigingen. Ze stoppen met naar hun gereformeerde of katholieke kerk gaan, maar blijven Jezus als hun centrum behouden.
• Sommigen verschuiven naar een andere christelijke vorm — uit een streng-gereformeerd milieu naar iets contemplatiever, uit evangelicalisme naar iets sacramenteler, of andersom.
• Sommigen verlaten het christendom geheel en eindigen agnostisch, atheïstisch, of bij een andere traditie.

Alle vier worden in de huidige discussie deconstructie genoemd, en dat is verwarrend. Wat je ervaart kan elk van de vier zijn. Het is de moeite waard om voor jezelf te benoemen welk proces dichter bij waar jij zit.

Waarom dit gebeurt — een aantal eerlijke redenen

Mensen verliezen of herzien hun geloof om verschillende redenen, en ze zijn niet allemaal gelijkwaardig.

Beschadiging door de gemeenschap

Dit is vaak de zwaarste. Misbruik, manipulatie, uitsluiting, machtsmisbruik, autoritair leiderschap, omgaan met seksuele schaamte op een manier die mensen kapotmaakt. Voor wie dat heeft meegemaakt is verliezen wat ik geloofde vaak verbonden aan overleven wat me is aangedaan. Het christendom zelf — vooral in de woorden van Jezus tegen religieuze functionarissen — is opvallend kritisch op precies dit type misbruik. Niets in de traditie eist dat je in een schadelijke gemeenschap blijft.

Intellectuele eerlijkheid

Sommige mensen merken dat antwoorden die ze als kind kregen niet langer overtuigen. Vragen over het ontstaan van de wereld, geweld in het Oude Testament, het probleem van het lijden, de geschiedenis van religieus misbruik. Deze vragen serieus stellen is geen verraad. Het is een vorm van volwassen wording. Het christendom als intellectuele traditie kent eeuwen van zulke vragen — niet alle antwoorden zijn altijd bevredigend, maar de vragen zijn niet nieuw en zijn niet verboden.

Botsing met morele intuïties

Veel mensen zien een onverenigbaarheid tussen wat hun kerkelijke kring leert en wat hun geweten hen zegt — bijvoorbeeld over LHBT+-mensen, over vrouwen, over politiek, over rijkdom en armoede. De keuze tussen je geweten volgen en de gemeenschap verliezen of bij de gemeenschap blijven en je geweten dichtknijpen is voor sommigen onhoudbaar. Het verlies dat dan optreedt is reëel.

Verlies of trauma

Soms is de aanleiding concreet en pijnlijk. Een geliefde sterft. Een gebed dat jarenlang werd gebeden lijkt onbeantwoord. De ervaring van Gods nabijheid die er ooit was, is weg en komt niet terug. Iemand begint te vragen of het echt was, en daarna of het ooit echt was.

Cultureel klimaat

In een sterk seculiere context als Nederland en Vlaanderen is het bestaan zelf van geloof meer kwetsbaar dan in landen waar religie sociaal vanzelfsprekend is. Sommige mensen merken dat hun overtuigingen meer onder druk staan dan hun grootouders ooit meegemaakt hebben — niet omdat de inhoud zwakker is, maar omdat de buitenwereld helemaal anders veronderstelt.

Wat de Bijbel zelf over geloofsverlies zegt

Dit is misschien wel het meest opvallende deel. De Bijbel zelf is geen handboek dat geloofsverlies verbiedt of veroordeelt. De teksten staan vol mensen die er middenin zaten.

Psalm 73

Een psalm waarin de spreker openlijk zegt dat zijn voeten bijna uitgleden, dat zijn vertrouwen bijna stuk was, en dat hij niet meer kon zien wat zijn jarenlange dienst aan God had opgeleverd terwijl mensen die niets met God deden floreerden. De psalm wordt niet weg-uitgelegd. Hij staat erin, in het officiële liedboek van Israël, als voorbeeld van hoe een gelovige door zo'n fase heen kan komen — of niet.

Habakuk

Een profeet die zijn boek opent met regelrechte klacht en het sluit met een soort hervonden vertrouwen — niet omdat zijn omstandigheden veranderd zijn, maar omdat hij iets in zichzelf heeft hervonden. De crisis wordt niet ontkend. Ze wordt doorlopen.

Jeremia

Een profeet die op een punt in zijn boek God expliciet beschuldigt: "u hebt mij misleid, Heer, en ik heb mij laten misleiden. U bent te sterk voor mij geweest en u hebt overwonnen. Ik ben de hele dag een mikpunt van spot." Dat is iemand die zegt dat hij was gerekruteerd onder valse voorwendselen. De tekst staat in de Bijbel zonder commentaar.

De man met de bezeten zoon

Eerder al genoemd op een andere pagina, maar het hoort hier opnieuw. Een vader die volgens het evangelieverslag tegen Jezus zegt: "Ik geloof! Kom mijn ongeloof te hulp." Wat Jezus dan doet, is hem niet wegsturen. Hij helpt hem. Het christendom heeft dit gesprek nooit weggesneden.

De vraag van Petrus

In een latere scène, wanneer veel van Jezus' volgelingen zijn afgehaakt omdat zijn lering te zwaar werd, vraagt Jezus aan zijn dichtste leerkring of zij ook willen vertrekken. Petrus antwoordt: "Heer, naar wie zouden wij gaan? U hebt woorden van eeuwig leven." Dat is niet een antwoord vol zekerheid. Het is een antwoord van iemand die nergens anders meer heen kan en bij Jezus blijft niet omdat het allemaal logisch klopt, maar omdat het alternatief leger is.

Wat dit niet betekent

Het is de moeite waard om te benoemen wat niet bedoeld is.

• "Iedereen die deconstrueert komt vanzelf weer uit bij geloof." Niet waar. Sommige mensen komen uit bij iets anders. Het proces is niet voorspelbaar.
• "Je moet bij dezelfde gemeenschap blijven en wachten tot het overgaat." Voor wie in een schadelijke context zit, is dit slecht advies. Soms is vertrek beschermend, niet ontrouw.
• "Eerlijke twijfel is hetzelfde als zonde." Dat is een leer die in sommige kringen circuleert maar die de Bijbel zelf — gezien wat hij in zich opneemt — niet ondersteunt.

Wat het christendom hier wel zegt

Een paar dingen die de traditie historisch heeft gezegd over mensen die in dit proces zitten:

• Verandering hoort bij volwassen worden in geloof, niet bij geloofsverlies. Veel mensen die later in hun leven nog steeds christen zijn, hebben in een tussenfase moeten loslaten wat ze als kind hadden meegekregen.
• De gemeenschap is niet de inhoud van het geloof. Een gemeenschap kan vergiftigd zijn zonder dat de centrale claim ongeldig wordt. Dat is moeilijk uit elkaar te halen als je net beschadigd bent. Maar het is mogelijk.
• Eerlijke vragen krijgen eerlijke antwoorden, of een eerlijk onvermogen om te antwoorden. Veel grote christelijke denkers hebben grote vragen onbeantwoord gelaten, zonder daarmee af te haken. Dat is niet hetzelfde als oneerlijkheid.
• Twijfel en geloof kunnen samen wonen. Dat is geen contradictie. De gospelverhalen zelf laten dat zien.

Een paar concrete aanbevelingen

Geen pasklaar advies — maar een aantal dingen die mensen door dit proces heen vaker geholpen dan niet:

• Benoem voor jezelf welke vorm van deconstructie je doormaakt. De vier vormen hierboven hebben verschillende uitkomsten en vragen om verschillende stappen.
• Onderscheid de gemeenschap van de inhoud. Wat je in een specifieke kerkelijke kring tegenkwam is niet hetzelfde als wat het christendom als geheel beweert. Dat is geen verzachting van wat je is aangedaan; het is een methodologische opmerking.
• Lees iets primair. Veel mensen die deconstrueren hebben jaren lang interpretaties van interpretaties gelezen. Een direct vers gezet met de evangeliën — bijvoorbeeld het evangelie van Marcus in één avond — geeft je je eigen indruk los van de filters waar je doorheen leefde.
• Vind iemand met wie je hardop kunt zijn. Niet om overtuigd te worden, maar om niet alleen te zijn met de vragen. Soms kan dat een vriend zijn, soms een therapeut, soms iemand uit een andere traditie, soms een chatgesprek.

Een Nederlandse opmerking

Een groot deel van de Nederlandstalige lezers van deze pagina komt uit een gereformeerd, hervormd, vrijgemaakt of katholiek milieu. Voor velen voelt het loslaten van die specifieke vorm als geloofsverlies, terwijl het in feite vaak het loslaten is van één specifieke uitvoering van een veel bredere traditie. Dat is iets om uit elkaar te halen — niet om jezelf te overtuigen dat je niet weg mag, maar om eerlijk te zien wat je precies aan het loslaten bent.

En nu?

Als je hier zit en niet weet waar je naartoe gaat — of je nog wel christen bent, of je dat nog wel wil, of je opnieuw kunt beginnen, of niet — kun je daarover praten. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Niemand zal proberen je terug te roepen naar iets wat je is aangedaan, en niemand zal je veroordelen omdat je vragen stelt. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• Marcus 9:24 — "Ik geloof! Kom mijn ongeloof te hulp."
• Psalm 73:1–28 — een gelovige die bijna uitgleed en niet weet wat hij ermee aan moet
• Habakuk 1:2–4 — een profeet die God expliciet aanklaagt over onrecht
• Jeremia 20:7–9 — "u hebt mij misleid, Heer"
• Matteüs 11:28–30 — Jezus' uitnodiging aan mensen die uitgeput zijn
• Johannes 6:67–69 — Petrus die blijft, niet omdat hij alles begrijpt, maar omdat hij nergens anders heen wil