Mag ik boos zijn op God?

De korte versie, voordat we beginnen: ja. Niet in een laissez-faire zin van "alles is goed, doe maar," maar in de zin die de Bijbel zelf hanteert — wat opvallend ruimer is dan veel mensen die in een kerkelijke context zijn opgegroeid hebben meegekregen, en veel ruimer dan wat onze sterk geseculariseerde cultuur over religieuze rouw veronderstelt.

Wat hier volgt is geen aanmoediging om je woede uit te schreeuwen en daar trots op te zijn. Het is een uitleg van wat het christendom — als één traditie met een specifiek antwoord — over woede tegen God zegt. En wat het, opvallend genoeg, in zijn eigen oudste teksten doet.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• Het kruis is de korte christelijke aanduiding voor die executie.
• De Psalmen zijn een verzameling van honderdvijftig gebeden en gedichten in het eerste deel van de Bijbel.
• De Bijbel bestaat uit twee delen: het Oude Testament (ouder, ook bekend als de Joodse Schrift) en het Nieuwe Testament (eerste-eeuwse geschriften over Jezus en zijn volgelingen).
• Profeten in de bijbelse traditie waren mensen die volgens de tekst boodschappen van God doorgaven aan een volk, vaak in een tijd van crisis.

Een kort, eerlijk antwoord

De Bijbel heeft de woede op God niet weggesneden uit zijn eigen tekst. Hij heeft hem juist in het centrum gezet. Een groot deel van de Psalmen — gebeden die in synagogen en kerken tot op de dag van vandaag worden voorgedragen — bestaat uit klacht, vaak woedend, soms beschuldigend. En de Bijbel laat zelfs Jezus zelf, in de laatste minuten van zijn leven, citeren uit een van die psalmen om zijn eigen verlatenheid uit te schreeuwen.

Dat is geen incident. Het is een patroon. De claim die de christelijke traditie hieraan ontleent: woede tegen God hoort tot de toegestane manieren om je tot God te verhouden.

De Bijbel zelf klaagt

Het is moeilijk om over te brengen hoe sterk dit punt staat als je het niet zelf gezien hebt. Een aantal voorbeelden, allemaal uit de Bijbel zelf:

Psalm 22 — opening

Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten? Waarom blijft u ver weg en redt u mij niet, hoort u niet hoe ik schreeuw?

Dit is de opening van een gebed dat is opgenomen in het officiële liedboek van het oude Israël en tot op heden in joodse en christelijke liturgie wordt gebruikt. Het is geen toegelaten uitzondering. Het is een gebed dat geleerd, gezongen en doorgegeven werd als voorbeeld van hoe je tot God spreekt.

Psalm 88 — het sombere einde

Psalm 88 eindigt, anders dan veel psalmen, niet met een wending naar vertrouwen. De laatste regel is, in gewone Nederlandse taal: "vrienden en geliefden hebt u van mij vervreemd; alleen het duister kent mij nog." Geen "maar God is goed," geen oplichten van de zon. De redactie van de Bijbel heeft dit gebed niet bijgeschaafd om het positiever te eindigen.

Klaagliederen

Een heel bijbelboek dat Klaagliederen heet. Vijf gedichten die de val van Jeruzalem rond 586 v.Chr. betreuren. Een van de regels, opnieuw in gewone taal: "hij heeft mij omsingeld met bitterheid en zwoegen. Hij heeft mij in donker gezet als de doden van vroeger." De spreker beschuldigt God van wat hem is overkomen, en het boek is opgenomen in de bijbelse tekst zonder commentaar of weerlegging.

De profeet Habakuk

Een van de zogenaamde kleine profeten — Habakuk — opent zijn boek met regelrechte beschuldiging: "Hoe lang, Heer, moet ik nog roepen en luistert u niet, schreeuwen tot u: 'Geweld!' en biedt u geen redding?" God antwoordt hem, en de tekst gaat verder met een gesprek. Wat het boek niet doet is Habakuk vermanend toespreken voor zijn vraag.

Job

Job — een goede man die alles verliest — spreekt veertig hoofdstukken lang tegen God. Sommige van zijn formuleringen zijn op het randje van godslastering naar de normen van zijn tijd. Aan het eind van het boek prijst God Job juist tegenover zijn vrienden, die geprobeerd hadden Jobs woede weg te redeneren.

En Jezus zelf doet hetzelfde

Dit is misschien wel het sterkste signaal in de hele Bijbel over hoe legitiem woedende klacht is. Aan het kruis — volgens de evangelieverslagen, in de laatste minuten van zijn leven — schreeuwt Jezus volgens de tekst, in eenvoudige vertaling: "Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?"

Hij citeert de opening van Psalm 22. In de Joodse leescultuur betekende een citaat van de eerste regel vaak dat de hele psalm werd opgeroepen — maar het citaat zelf is wat Jezus eruit kiest. Niet de regels die later in de psalm wel naar vertrouwen toedraaien. Het allereerste woord van schreeuwende verlatenheid.

De christelijke traditie heeft dit nooit als probleem behandeld dat moest worden opgelost. Het staat in alle vier evangelieverslagen die de scène beschrijven. Het is, in de meest letterlijke zin, het laatste publieke woord van Jezus geweest. En het was woede en pijn naar God toe.

Wat dit niet legitimeert

Het is de moeite waard om hardop te benoemen wat de traditie hier niet bedoelt, omdat sommige mensen dit lezen en concluderen dat alles geoorloofd is.

• "Dwars zijn voor de show" of "God testen" is niet wat de bijbelse klachten doen. Ze worden uitgesproken vanuit echte nood, niet als pose.
• "God afzweren en doen alsof je nog gelooft" is niet hetzelfde. De klagers in de Bijbel spreken tot God, niet over hem. Ze blijven in gesprek, ook al is dat gesprek vol verwijt.
• "Je woede gebruiken als wapen tegen anderen" — wat soms gebeurt onder de noemer van boos zijn op God — is iets anders. De bijbelse klacht is gericht.

Wat de traditie wel legitimeert is dit: dat je werkelijke pijn, in werkelijke taal, tot God kunt uitspreken, ook als die taal beschuldigend is. De klagers in de Bijbel doen dat niet om God te kwetsen. Ze doen het omdat ze nergens anders heen kunnen en omdat ze niet kunnen geloven dat God daar tegen kan terwijl ze toch nog tegen hem spreken.

Een belangrijke nuance — gericht aan een persoon

Een opvallend kenmerk van de bijbelse klacht: ze is altijd gericht aan een persoon. Hoe lang, Heer. Mijn God, mijn God. Waarom verbergt u zich. Het is geen abstracte klacht over het universum. Het is een verwijt aan een aangesproken iemand.

De christelijke traditie heeft daaruit een opmerkelijke conclusie getrokken: dat hardop boos zijn op God in feite een vorm van vertrouwen is. Je hebt iemand om boos op te zijn. Je gaat ervan uit dat hij luistert, ook als je vindt dat hij zou moeten ingrijpen en het niet doet. Je gaat ervan uit dat het gesprek door kan gaan, anders zou je het niet voeren.

Dit is het tegenovergestelde van wat veel mensen denken dat woede tegen God betekent. Het is geen geloofsafval. Het is, in de traditie zelf, een vorm van geloof in de bezwaarde modus.

Wat als de woede te lang aanhoudt?

Een eerlijke vraag. Sommige van de bijbelse klachten zijn kort; andere — Job, Klaagliederen — duren lang. De traditie heeft daar nooit een tijdslimiet aan verbonden.

Wat ze wel heeft gedaan, is structuren bieden waarbinnen de klacht gehoord kan blijven worden. Veel mensen in de geschiedenis van het christendom — ook in onze tijd — hebben langdurige fasen van woede gekend en hebben de Psalmen of Klaagliederen gebruikt als taal om die woede in te spreken. Het idee was niet om door de woede heen te bidden tot je weer "in de juiste gemoedstoestand" was. Het idee was om de woede zelf naar God te brengen, in plaats van haar van hem af te bewaren.

Een Nederlandse opmerking

Veel Nederlandstalige lezers komen uit een omgeving waarin emotionele uitingen — religieus of anders — niet als beleefd werden gezien. Tegelijkertijd zit Nederland diep in een seculiere fase waarin religie zelf vaak vermeden wordt en woede daarover privé gehouden wordt. De combinatie maakt dat veel mensen die boos zijn op een God in wie ze al dan niet meer geloven, nergens met die woede heen kunnen.

De bijbelse traditie biedt daar — verrassend voor wie de Bijbel niet kent — een ruime opvang voor. Niet alleen toegestaan, maar ingebakken in de gebeden die generaties lang in synagogen en kerken zijn doorgegeven. Of je vrede met God hebt of niet, of je in hem gelooft of niet — de optie om hardop te zijn, naar hem toe, staat open.

En nu?

Als je hier kwam omdat er iets concreets is en je nergens met de woede heen kunt — verlies, religieus trauma, jarenlange ervaring dat het niet wil wijken — kun je daarover praten. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Niemand zal proberen je woede weg te praten. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• Psalm 22:1–2 — "mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?"
• Psalm 88:1–18 — een gebed dat eindigt in volledige duisternis
• Klaagliederen 3:1–20 — de Joodse rouw over de verwoesting van Jeruzalem
• Habakuk 1:2–4 — "hoe lang, Heer, moet ik nog roepen?"
• Job 7:11–21 — Job die God ronduit aanklaagt
• Matteüs 27:46 — Jezus citeert Psalm 22 op het kruis

Als je nu in nood bent

Als dit voor jou over meer gaat dan een vraag — als je nu het idee hebt om jezelf iets aan te doen — bel of chat met 113 Zelfmoordpreventie op 0800-0113 (gratis, 24/7). In België: Zelfmoordlijn 1813.