Is Jezus de enige weg?

Dit is een eerlijke vraag, en de meeste mensen die haar typen vragen haar niet uit polemiek. Ze vragen haar uit zorg. Hoe kan een God die liefdevol genoemd wordt mensen uitsluiten op basis van waar ze toevallig geboren zijn? Wat met mensen die nooit van Jezus gehoord hebben? Wat met goede mensen van andere tradities — hindoes, moslims, boeddhisten, joden, of mensen die helemaal niets geloven? Wat met mensen die wel van Jezus gehoord hebben, maar in een kerkelijke context die hen heeft beschadigd?

Wat hier volgt is geen poging om snel ja of nee te zeggen en door te lopen. Het is een uitleg van wat het christendom — als één traditie met een specifiek antwoord — feitelijk beweert, wat het juist niet beweert, en wat de inhoud van die claim is.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• Het kruis is de korte christelijke aanduiding voor die executie.
• De opstanding is de christelijke claim dat Jezus na zijn executie drie dagen later levend gezien werd door meerdere met naam genoemde getuigen.
• De evangeliën zijn vier korte levensbeschrijvingen van Jezus — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — geschreven door zijn volgelingen in de decennia na zijn dood, en onderdeel van het tweede deel van de Bijbel.
• Paulus was een vroege christelijke leider die ongeveer een derde van het Nieuwe Testament heeft geschreven. Zijn brieven horen tot de oudste christelijke documenten die we hebben.

Een kort, eerlijk antwoord

Het christendom claimt dat Jezus de enige weg is. Maar de inhoud van die claim is anders dan de meeste mensen denken. Hij gaat niet over een ledenkaart van een religieuze club, en hij gaat niet over correcte meningen die je moet onderschrijven om binnen te mogen. Hij gaat over wat er nodig is om de werkelijke kloof tussen mensen en God te overbruggen, en het christelijke antwoord is dat één specifieke persoon dat heeft gedaan.

Dat de claim exclusief is, is waar. Wat de claim exclusief maakt is anders dan veel mensen verwachten.

De zin waar het over gaat

In het evangelie van Johannes wordt een scène beschreven waarin Jezus tegen een van zijn volgelingen, Tomas, zegt: "Ik ben de weg, de waarheid en het leven. Niemand komt tot de Vader dan door mij."

Dat is een hoge claim, en het is goed om hem niet weg te poetsen. Hij wordt al tweeduizend jaar als de christelijke positie gelezen. Wat het verschil maakt is hoe je hem leest.

Een veelvoorkomende seculiere leeswijze is: Jezus zegt dat hij de baas is van de hemelpoort en dat alleen christenen erlangs mogen. Dat is niet wat de zin doet.

Wat de zin wel doet, in de bredere bijbelse context: Jezus claimt dat hij de manier is waarop God en mensen daadwerkelijk weer bij elkaar komen. Niet dat God en mensen op meerdere manieren weer bij elkaar kunnen komen en hij is er één van. De claim is dat er één manier is, en dat hij die is — niet als gatekeeper, maar als degene die het werk gedaan heeft.

Het verschil tussen "weg" en "wachtwoord"

Hier zit het verschil dat veel mensen mist. Een wachtwoord is iets wat je moet kennen en uitspreken om binnen te komen. Een weg is iets waarop je loopt om ergens te komen. De claim is niet je moet de naam Jezus uitspreken om in de hemel te komen. De claim is dat het werk dat Jezus heeft gedaan — zijn leven, zijn dood, en zijn opstanding — is wat de kloof tussen mensen en God dichtmaakt.

Dat is een belangrijk onderscheid. Het opent een ruimte die in de christelijke traditie altijd heeft bestaan en die in seculiere uitleg vaak verloren gaat: de mogelijkheid dat mensen die nooit expliciet over Jezus hebben gehoord, alsnog door wat hij gedaan heeft binnenkomen.

Wat het christendom hier historisch over zegt

De christelijke traditie heeft altijd geworsteld met de vraag wat dit betekent voor mensen buiten de directe christelijke kring. Een paar dingen die de Bijbel zelf zegt en die in die worsteling een rol spelen:

Het licht is overal

In het evangelie van Johannes staat een opmerking, vlak na de opening: dat dezelfde persoon die door het christendom als Jezus geïdentificeerd wordt "het ware licht is, dat ieder mens verlicht." Niet alleen mensen die over hem gehoord hebben. Ieder mens.

Dat is een opvallende formulering, en de christelijke traditie heeft hem nooit weg-uitgelegd. Hij wordt gewoonlijk gelezen als: God is op een manier die mensen niet altijd bewust herkennen actief in het leven van iedereen, ook van mensen die nooit een christelijke gemeenschap hebben gezien.

God zit dichtbij elk mens

Een vroege christelijke leider, Paulus, hield rond het jaar 50 n.Chr. een toespraak voor een groep Griekse filosofen in Athene. Hij zei daarin dat God het zo had ingericht dat mensen God "al tastend zouden kunnen vinden, aangezien hij van niemand van ons ver weg is."

Al tastend is een opvallend woord. De toespraak gaat niet uit van religieuze experts die de juiste vorm hebben, maar van zoekende mensen die ergens naartoe reiken zonder de hele kaart te hebben. De christelijke claim is dat God dicht genoeg is voor dat tasten en niet ver van degene die zoekt.

De geweten-passage

In zijn brief aan Christenen in Rome schrijft Paulus iets opvallends over mensen die nooit de Joodse wet of de christelijke boodschap hebben gehoord: dat zij "de wet die ze niet kennen, door hun handelen tonen," en dat "hun geweten als getuige optreedt." Met andere woorden: morele kennis is niet beperkt tot mensen die religieuze tekst hebben gelezen. God is — volgens deze tekst — al bezig met het geweten van mensen lang voordat ze in een christelijke gemeenschap terechtkomen.

Wat het christendom niet zegt

Het is de moeite waard om dit hardop te benoemen, omdat veel mensen het tegenovergestelde hebben meegekregen.

• Het zegt niet dat alle hindoes, moslims, boeddhisten of joden onder veroordeling staan vanwege hun geboorteplaats. Een veroordeling op basis van waar je geboren bent is geen christelijke leer.
• Het zegt niet dat alleen mensen die expliciet christen zijn geweest, gespaard kunnen worden. Dat is een nauwere claim dan wat de traditie historisch heeft gemaakt.
• Het beweert niet dat andere tradities louter onzin verkopen. Wat ze beweren over moraal, over zin, over schoonheid, over rechtvaardigheid — daar zit voor het christendom waardevol materiaal in dat ook in andere tradities te vinden is. Wat de claim wel doet is dat het herstel van de relatie met God specifiek door wat Jezus heeft gedaan tot stand komt.
• Het beweert niet dat mensen die door slecht-functionerende kerken zijn beschadigd, daardoor van God afgesloten zijn. Een groot deel van de Bijbel is kritiek op slecht-functionerende religieuze gemeenschappen.

Waarom dan toch exclusief?

Dit is het stuk dat voor seculiere lezers vaak het moeilijkst is, en het verdient eerlijk besproken te worden. Het christendom claimt geen exclusiviteit uit een soort eigenwijsheid. Het claimt het omdat de claim direct volgt uit wat het over Jezus zegt.

De redenering is, vereenvoudigd: als Jezus inderdaad God in mensengedaante was, en als hij inderdaad gestorven en opgestaan is — twee historische claims, beide onderzoekbaar — dan is hetgeen er aan het kruis is gebeurd uniek in zijn soort. Het kan niet op meerdere manieren door verschillende tradities zijn gerepliceerd. Het is één gebeurtenis, met één gevolg.

Dat is een andere soort exclusiviteit dan "alleen onze club mag binnen." Het is meer als "er is één persoon die de operatie heeft uitgevoerd, en het effect strekt zich uit naar iedereen die zich er op verlaat." Of die persoon de geclaimde operatie heeft uitgevoerd, hangt af van de historische feiten — niet van hoeveel verschillende meningen er bestaan.

Een ander pad ligt niet voor de hand

Als je de logica omdraait, zie je wat het zou betekenen om de exclusiviteit te verzachten. Je zou dan moeten zeggen dat de opstanding niet uniek was; dat er gelijkwaardige gebeurtenissen in andere tradities hebben plaatsgevonden; of dat de opstanding wel uniek was maar dat de implicaties ervan niet uniek zijn. De eerste twee opties laten zich historisch slecht volhouden. De derde is logisch moeilijk: als één persoon werkelijk uit de dood is opgestaan en daarmee de macht over dood en leven heeft betoond, dan is wat die persoon zegt over hoe mensen bij God komen niet zomaar één optie naast andere.

Dat klinkt zwaar. Maar het is geen exclusiviteit van wij tegen jullie. Het is een exclusiviteit die volgt uit historische claims die je vrij staat te onderzoeken of af te wijzen.

Wat dit betekent voor mensen uit andere tradities

Als je hier komt vanuit een moslim-, hindoe-, joodse, boeddhistische of seculiere achtergrond: niets in deze pagina probeert je gemeenschap te karikaturiseren of je morele intuïties als waardeloos af te schrijven. De christelijke traditie heeft historisch geleerd — soms te laat — dat veel van wat ze waardeert ook in andere tradities is gevonden, en dat veel mensen buiten haar grenzen God serieuzer hebben gezocht dan veel mensen erbinnen.

Wat de christelijke claim wel doet, is een specifieke historische gebeurtenis voorleggen als de basis waarop een mens — uit welke traditie ook — werkelijk bij God terecht kan komen. Die claim staat of valt met of de gebeurtenis is wat ze beweert te zijn. Dat is iets wat je kunt onderzoeken.

Een Nederlandse opmerking

In Nederland en Vlaanderen leven veel mensen die uit een christelijke familie komen maar zich er nu inclusief van afkeren, deels omdat ze de exclusieve claim als onverdraagzaam zien. Anderen komen uit moslimgezinnen of seculiere milieus en hebben dezelfde indruk. Het is begrijpelijk. Maar voor wie de zaak nog niet afgeschreven heeft is het de moeite waard om het verschil te zien tussen exclusief op basis van groepslidmaatschap en exclusief op basis van een historische gebeurtenis. De eerste is moreel verdacht; de tweede is iets wat onderzoekbaar is.

En nu?

Als je hier kwam met een specifieke situatie — een geliefde uit een andere traditie, je eigen multireligieuze achtergrond, of een innerlijke worsteling met wat dit zou betekenen — kun je daarover praten. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• Johannes 14:6 — "ik ben de weg, de waarheid en het leven"
• Handelingen 4:12 — "er is in niemand anders redding"
• 1 Timoteüs 2:5–6 — "één God en één middelaar tussen God en mensen"
• Johannes 1:9 — "het ware licht, dat ieder mens verlicht"
• Handelingen 17:27 — "opdat zij God zouden zoeken en hem misschien al tastend zouden kunnen vinden"
• Romeinen 2:14–15 — over mensen zonder geschreven wet wier geweten meegetuigt