Ben ik te kapot voor God?

Als je deze vraag in een zoekbalk hebt getypt, is het waarschijnlijk geen nieuwsgierige vraag. Iets specifieks heeft je hier gebracht — iets wat je gedaan hebt, iets wat je niet kunt loslaten, of het stille gevoel dat als er een God is, hij iemand zoals jij allang afgeschreven heeft. Voordat de rest van deze pagina iets probeert te zeggen: dat gevoel is reëel, en het hoort serieus genomen te worden.

Wat hier volgt is geen schouderklopje. Het is een uitleg van wat het christendom — als één traditie met een specifiek antwoord — concreet beweert over mensen die zichzelf niet meer kunnen aanzien. Je hoeft niets aan te nemen om mee te lezen.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• Het kruis is de korte christelijke aanduiding voor die executie.
• De evangeliën zijn vier korte levensbeschrijvingen van Jezus — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — geschreven door zijn volgelingen in de decennia na zijn dood, en onderdeel van het tweede deel van de Bijbel.
• Paulus was een vroege christelijke leider die ongeveer een derde van het Nieuwe Testament heeft geschreven. Voordat hij christen werd, vervolgde hij actief christenen — sommige van hen lieten zelfs het leven door zijn toedoen. Hij beschrijft zichzelf, laat in zijn leven, als "de eerste van de zondaars."
• Zonde, in christelijk taalgebruik, is geen lijstje van ondeugende gedragingen. Het is de bredere toestand van uit het lood zijn ten opzichte van hoe dingen bedoeld waren — en de specifieke daden die uit die toestand voortkomen. Zondaar betekent mensen in die toestand, wat in Paulus' woordenschat iedereen omvat.
• Genade is het christelijke woord voor onverdiende gunst — iemand goed behandelen die het niet verdiend heeft en het ook niet kan verdienen.

Een kort, eerlijk antwoord

De christelijke claim is concreet: niemand is te kapot voor God. Niet als een sentimentele bewering, maar omdat de mensen die het christendom als grondleggers heeft, mensen waren die in hun eigen tijd door iedereen als afgeschreven werden beschouwd — en die juist door wat ze hebben meegemaakt durfden te zeggen dat de zaak niet bij hen op slot stond.

Hieronder een paar van die figuren, omdat het belangrijk is dat dit niet alleen een claim van een gemeenschap blijft, maar terug te voeren is op concrete biografieën.

De man die christenen hielp doden, werd later christelijk leider

Paulus — zoals hierboven al genoemd — vervolgde christenen voordat hij zelf christen werd. Hij beschrijft het in een brief aan een jongere collega genaamd Timoteüs, ongeveer dertig jaar nadat de gebeurtenissen plaatsvonden:

Dit is een waarachtig woord en alle aanneming waard, dat Christus Jezus in de wereld gekomen is om zondaars te redden, van wie ik de eerste ben.

De zinsnede "van wie ik de eerste ben" is geen valse nederigheid. Paulus had medeverantwoordelijkheid voor de dood van mensen. Hij wist precies wat hij gedaan had. Dat de eerste christenen het oké vonden dat juist hij hun beweging mede ging leiden — en dat hij zelf het schreef in plaats van het verzweeg — is in de eerste eeuw een ongebruikelijke situatie. Het was bedoeld als signaal naar lezers ongeveer in jouw positie: als hij niet te kapot was, dan ben jij dat ook niet.

De gelijkenis van een vader en zijn weggelopen zoon

Een van de bekendste verhalen die Jezus volgens de evangelieverslagen vertelde, gaat over een jongere zoon die zijn deel van het familiebezit opeist voordat zijn vader overleden is. Hij vertrekt naar het buitenland, verbrast alles, en eindigt in zo'n grote ellende dat hij — in een Joodse context met haar bestaande spijswetten — varkens gaat hoeden om te overleven.

Wat hij dan doet is opmerkelijk. Hij oefent een toespraak voor zijn vader: "Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en tegen u. Ik ben niet meer waard uw zoon te heten; laat mij een van uw arbeiders zijn." Hij heeft de toespraak al klaar voordat hij vertrekt.

Hij komt nooit toe aan de toespraak. Volgens het verslag staat de vader al elke dag uit te kijken; ziet hem in de verte; rent — wat in de eerste-eeuwse Joodse context voor een oudere man als ongepast gold — naar hem toe; valt om zijn nek voordat de zoon iets gezegd heeft.

Jezus vertelde dit verhaal volgens het verslag specifiek aan een groep mensen die zichzelf als religieus minderwaardig zagen. De claim die het christendom hieruit destilleert is concreet: God staat in de positie van de vader, niet in die van de strenge buitenstaander.

Een vrouw die geen verdediging meer had

In een andere scène, in het evangelie van Johannes, wordt een vrouw bij Jezus gebracht die op overspel betrapt is. Volgens de wet van haar tijd is het de doodstraf. Haar beschuldigers vragen aan Jezus of de straf voltrokken moet worden. Hij buigt zich, schrijft iets in het zand (de tekst zegt niet wat), en zegt dan: "wie van u zonder zonde is, mag de eerste steen op haar gooien."

Een voor een verdwijnen ze. Hij blijft alleen met haar achter. Hij vraagt: "waar zijn ze gebleven? Heeft niemand u veroordeeld?" Ze zegt: "niemand, Heer." Hij zegt: "dan veroordeel ik u ook niet. Ga heen, en zondig vanaf nu niet meer."

De volgorde is opmerkelijk. Geen voorwaarde dat ze zich eerst moet bewijzen. Geen interview over hoe het zover gekomen is. Hij zet eerst de veroordeling stop; pas daarna komt de uitnodiging om anders verder te leven. In de christelijke leeswijze gaat de aanvaarding voor de verandering uit, niet andersom.

Een uitnodiging die ouder is dan het christendom

Lang voor Jezus, in een Joodse profetische tekst — Jesaja — staat een passage die God zelf laat spreken in een soort rechtszaal-taal. Tegen mensen die wisten dat ze schuldig waren. De zin is, in eenvoudige vertaling:

Komt dan, en laat ons tezamen richten, zegt de Heer. Al waren uw zonden als scharlaken, zij zullen wit worden als sneeuw; al waren zij rood als karmozijn, zij zullen worden als witte wol.

De beeldspraak is concreet: scharlaken en karmozijn waren in de oudheid kleurstoffen die zo diep in stof trokken dat ze niet meer uit te wassen waren. De claim van de tekst is dat datgene wat als onverwijderbaar gold, alsnog volledig verwijderd kan worden — niet door inspanning van de menselijke kant, maar door wat God doet.

Wat het christendom hier niet zegt

Het is de moeite waard om expliciet te benoemen wat de traditie niet beweert, omdat veel mensen iets anders hebben meegekregen.

• Het zegt niet dat wat je gedaan hebt niet erg is. Het neemt het serieus.
• Het zegt niet dat de gevolgen voor anderen weggepoetst worden. Verzoening met God lost niet automatisch beschadigingen in mensenrelaties op; dat is werk dat blijft.
• Het zegt niet dat je de juiste woorden moet vinden of een drempel van zelfverbetering moet overschrijden. De claim is letterlijk het tegenovergestelde.
• Het zegt niet dat je je in deze fase de gemeenschap, de gebeden of de eerlijke woorden moet ontzeggen. De vroege christelijke gemeenschappen bestonden grotendeels uit mensen die elders nergens welkom waren.

Maar voelt het niet als wishful thinking?

Dit is een eerlijke tegenwerping. Een sterk geseculariseerde Nederlandse lezer denkt al snel: dit klinkt als wat ik nodig zou hebben, en daarom moet ik er extra wantrouwig tegenover staan. Dat wantrouwen is op zichzelf gezond.

Het christendom legt zijn gewicht echter niet op een wens. Het legt het op een gebeurtenis. De claim die uiteindelijk antwoord moet geven op "ben ik te kapot?" is niet "God is in principe vergevingsgezind." Het is "Jezus is gestorven, en het effect daarvan strekt zich uit tot iedereen die zich op de zaak wil verlaten." Een vroege christelijke schrijver, Paulus, in een brief aan een gemeenschap in Rome, formuleerde de aanwijsbaarheid van deze daad zo: "God laat zien hoeveel hij van ons houdt: terwijl wij nog in de fout zaten, is Christus voor ons gestorven."

De volgorde is opnieuw cruciaal. Niet "ruim eerst je leven op, dan accepteert God je." Eerder "God heeft jou al opgezocht voordat je iets opgeruimd had."

Of dat klopt, hangt af van of de gebeurtenis aan het kruis is wat het christendom beweert dat ze is. Daarover gaan andere pagina's op deze site.

Een Nederlandse opmerking

Voor veel Nederlandstalige lezers staat de notie van zonde, schuld en vergeving in een lastige hoek — vaak door associatie met streng-gereformeerde of katholieke opvoedingen waarin schaamte een groot gewicht kreeg. Het is mogelijk dat wat je over God hebt meegekregen, op het punt van vergeving juist het tegenovergestelde was van wat het christendom in zijn eigen oudste teksten beweert. Het is de moeite waard om dat uit elkaar te halen.

En nu?

Als je dit niet vroeg uit nieuwsgierigheid maar omdat er iets concreets je achtervolgt, kun je daarover praten. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Niemand vraagt je om eerst iets uit te leggen, te verdedigen of te bewijzen. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• 1 Timoteüs 1:15–16 — Paulus' eigen formulering: "van wie ik de eerste ben"
• Romeinen 5:8 — "terwijl wij nog in de fout zaten, is Christus voor ons gestorven"
• Lucas 15:11–32 — de gelijkenis van de wachtende vader
• Jesaja 1:18 — "al waren uw zonden als scharlaken..."
• Johannes 6:37 — "wie naar mij toe komt zal ik beslist niet wegsturen"
• Psalm 103:8–12 — "zo ver het oosten is van het westen, zo ver doet hij onze overtredingen van ons"

Als je nu in nood bent

Als dit voor jou over meer gaat dan een vraag — als je nu het idee hebt om jezelf iets aan te doen — bel of chat met 113 Zelfmoordpreventie op 0800-0113 (gratis, 24/7). In België: Zelfmoordlijn 1813.